Dziękujemy za możliwość wyrażenia opinii o "Koncepcji ochrony starych drzew w Puszczy Białowieskiej". Po zapoznaniu się z tekstem, nasunęły nam się następujące wątpliwości i uwagi:
1. Nasze zasadnicze wątpliwości budzi wykazywanie istnienia obecnie "systemu ochrony starych drzew w lesie zagospodarowanym Puszczy Białowieskiej", obejmującego 50,5 tys. ha. Czy na pewno w rezerwatach przyrody, drzewostanach nasiennych, lasach naturalnych Sokolowskiego, lasach wodochronnych, lasach masowego wypoczynku ludności, otulinie Białowieskiego Parku Narodowego obowiązują reguły i procedury skutecznie zabezpieczające stare drzewa - i czy są to reguły i procedury inne niż na pozostałym obszarze Puszczy Białowieskiej?
Nie znamy np. żadnych regulacji, które miałyby na celu szczególną ochronę starych drzew np. w otulinie BPN ani w lasach masowego wypoczynku - nie widzimy więc podstaw do włączania powierzchni tych lasów do "systemu ochrony starych drzew".
Nawet rezerwaty przyrody mają określony swój cel ochrony i mogą być traktowane jako element polityki ochrony starych drzew wyłącznie wtedy, gdy takie drzewa są w nich uznane za przedmiot ochrony, i gdy w planach ochrony rezerwatów są ujęte odpowiednie reguły postępowania. Znane nam są nagłośnione w mediach przypadki (legalnego) wycinania starych drzew w rezerwatach. Nie odnosząc się w tym miejscu do nich pod względem merytorycznym, zwracamy uwagę, że nasuwają one wątpliwości co do skuteczności rezerwatów w zakresie ochrony puli starych drzew.
W naszej opinii Puszcza Białowieska jest obszarem, na którym dotychczas stosowano i wdrażano pionierskie w Polsce mechanizmy ochrony starych drzew - np. kolejne moratoria w wersji "wymiarowej" (zakaz wycinania drzew przekraczających określone rozmiary progowe) a później "drzewostanowej". Takim rzeczywistym mechanizmem jest również, wdrożona przecież najpierw w Puszczy Białowieskiej, a dopiero później w pozostałych lasach Polski , zasada pozostawiania 5-10% do naturalnej śmierci.
Rzeczywiste osiągnięcia leśników białowieskich w zakresie ochrony starych drzew są na tyle cenne i ważne, że w naszej opinii zasługują na propagowanie i nie wymagają sztucznego uzasadniania.
2. Przesłany nam tekst Koncepcji nie zawiera jej najistotniejszego elementu. W rozdziale 3, w ostatnim punkcie wyliczenia, napisano: "Ponadto jako uzupełnienie wyżej opisanych form w drzewostanach, w których prowadzone będą cięcia wynikające z potrzeb hodowlano-ochronnych, proponuje się następujące postępowanie:" i tekst jest urwany po tych słowach. Z kontekstu wynika, że miał się tu znaleźć opis powszechnie stosowanej procedury chroniącej zasoby starych drzew podczas cięć rębnych i pielęgnacyjnych, czyli sedno proponowanej polityki względem starych drzew.
3. Zagadnienie strategii postępowania wobec kornika drukarza wymaga odrębnej dyskusji. Na razie, według naszej wiedzy, stosowane w Puszczy Białowieskiej metody ograniczania populacji kornika nie są w pełni uzasadnione w świetle prowadzonych w tym obiekcie badań nad ekologią tego owada i ekologią lasów z udziałem świerka. Trzeba jasno powiedzieć, że ochrona drzewostanów przed kornikiem realizowana w formie usuwania drzew trocinkowych jest w sprzeczności z potrzebą ochrony zasobów starych drzew świerka. Nie wyrażając w tym miejscu opinii co do meritum sprawy, uważamy że w "Koncepcji ochrony starych drzew" problem taki musi zostać zauważony, zidentyfikowany, opisany i w miarę możliwości rozwiązany. Nawet jeżeli w tym przypadku proponuje się odejście od zasady chronienia starych drzew na rzecz ochrony lasu, decyzja taka powinna być wyraźnie zwerbalizowana.
4. Zalecenie "Należy użytkować 60-80% drzew obumierających i martwych zaś pozostałe pozostawić do naturalnego rozkładu" nasuwa nasze wątpliwości. Nie jest jasne, jaka jest intencja autora tego sformułowania - czy te wskaźniki procentowe należy odnosić do każdego drzewostanu, czy też do Puszczy jako całości? Z punktu widzenia martwych drzew górny próg wskaźnika (40% pozostawianych) jest dwukrotnie wyższy od progu dolnego (20%) - chyba zbyt duża rozpiętość. Nie jest jasne, czy zapis ten dotyczy "bieżącej pielęgnacji" drzewostanów czy także cięć rębnych (jak ma się wtedy do przyjętej zasady pozostawiania 5-10% wszystkich drzew do naturalnej śmierci? 10% wszystkich drzew to przecież więcej niż 20% drzew martwych i zamierających).
5. Inne drobne wątpliwości do tekstu:
a) Nie rozumiemy, w jaki sposób kryteria określające drzewa jako stare mogłyby uwzględnić unikanie izolacji przestrzennej ? Drzewa stare to drzewa stare, niezależnie gdzie rosną, a unikanie izolacji przestrzennej to jeden z elementów, jaki należy uwzględnić planując ich ochronę.
b) Prosimy wyjaśnić, jak kryterium "dopuszczalny wiek rębności" + 1klw miałoby być stosowany w gospodarstwie specjalnym bez określenia wieku rębności.
c) Zwracamy uwagę, że fragment zacytowany z naszych uwag do projektu V ZHL odnosi się do lasów w całej Polsce, a nie do wyjątkowych lasów przyrodniczo cennych (gdzie prawdopodobnie 8-10% to i tak za mało - patrz bliższe doprecyzowanie tego zagadnienia w następnym cytowanym akapicie)
d) Nie rozumiemy pojęcia "odnowienie cięciami pielęgnacyjnymi" i w naszej opinii jest ono sprzeczne z definicją cięć pielęgnacyjnych.
e) Nie rozumiemy, jakie inne gatunki niż dąb, jesion, sosna, świerk, lipa, brzoza, olsza i osika bywają panującymi w drzewostanach Puszczy (punkt 4 w świetle punktu 3 wyliczenia w rozdz. III). Czy chodzi tu konkretnie o graba?
f) Niepokoi nas zapis o "eliminacji graba i olszy" - grab jest podstawowym gatunkiem grądów, a olsza - łęgów olszowo-jesionowych i olsów, w tych typach zbiorowisk leśnych drzewostany z panowaniem odpowiednio graba i olszy mieszczą się w zmienności naturalnych składów gatunkowych zbiorowisk leśnych i to we wszystkich fazach rozwojowych, powinny być więc dopuszczone jako jeden z możliwych typów drzewostanów.
Z uznaniem przyjmujemy sam fakt opracowania "Koncepcji", będący wyrazem docenienia przez Lasy Państwowe zagadnień związanych z ekologiczną rolą starych, a także martwych i rozkładających się drzew w ekosystemie leśnym.
Z uznaniem przyjmujemy także ogólne decyzje urządzeniowoleśne co do Puszczy Białowieskiej, np. zaliczenie całej Puszczy do gospodarstwa specjalnego, ograniczenie cięć odnowieniowych w starych drzewostanach, wyłączenie z użytkowania rębnego niemal (co to jednak znaczy i jakie kryteria?) wszystkich drzewostanów dębowych, jesionowych, sosnowych, świerkowych i lipowych).
Jednak jako dokument dotyczący wąsko rozumianego zagadnienia ochrony zasobów genowych oraz różnorodności biologicznej związanej ze starymi drzewami, w swojej obecnej postaci "Koncepcja" nie wnosi nic nowego do ochrony starych drzew w Puszczy, a w niektórych fragmentach stanowi wręcz regres wobec wcześniej stosowanych rozwiązań, proponując ustalenia znacznie mniej precyzyjne. Uważamy, że powinna ona zostać gruntownie przepracowana.
Uważamy, że stworzenie kompleksowej i dobrze przygotowanej "Koncepcji ochrony starych drzew" powinno nastąpić w ramach obecnych prac urządzeniowych, nawet jeżeli wymagałoby to zebrania dodatkowych informacji i ew. przedłużenia terminu tych prac. Koncepcja taka powinna być integralnym elementem Programu Ochrony Przyrody, a więc i planu urządzania lasu dla nadleśnictw puszczańskich. Wnioski wynikające z tej koncepcji muszą bowiem zostać ujęte w ustaleniach planistycznych.
Uważamy, że do momentu opracowania takiej koncepcji nie powinny być zmieniane dotychczasowe regulacje chroniące stare drzewa, np. moratorium na cięcia w starych drzewostanach.
Naszym zdaniem koncepcja ochrony starych drzew w Puszczy Białowieskiej powinna uwzględnić:
q Zebranie informacji i opisanie szczególnej roli Puszczy Białowieskiej w ochronie zasobów genowych poszczególnych gatunków drzew leśnych (w tym zasobów genowych starych drzew) oraz w ochronie zasobów roślin, grzybów i zwierząt związanych ze starymi i rozkładającymi się drzewami (ile gatunków, ile gatunków występuje tu na swoich jedynych stanowiskach w Polsce, dla ilu i jakich gatunków populacje białowieskie są centrum występowania w Polsce, gatunki chronione, gatunki "znaczenia europejskiego").
q Wskazanie sieci drzewostanów szczególnie istotnych dla ksylobiontów (np. dla owadów, grzybów i mszaków związanych z rozkładającym się drewnem i ze starymi drzewami) - na podstawie dostępnych danych o występowaniu cennych gatunków i wiedzy o ich wymaganiach ekologicznych, z wykorzystaniem wiedzy białowieskiego środowiska naukowego. Sieć ta powinna obejmować "ostoje ksylobiontów" ale i zapewniać łączność przestrzenną między nimi.
q Przeanalizowanie obecnych zasobów starych i martwych drzew w drzewostanach Puszczy Białowieskiej - choćby szacunkową ocenę zasobów rozkładającego się drewna we wszystkich drzewostanach Puszczy, ocenę liczby "starych drzew", ocenę jaki ich % jest uznanych za pomniki przyrody, drzewa zachowawcze itp., jakie jest ich zagęszczenie na ha i rozkład przestrzenny tego zagęszczenia. Ocenienie, w jaki stopniu te zasoby zapewniają:
§ ochronę puli genowej starych drzew poszczególnych gatunków (tu uwzględnić zagadnienie izolacji przestrzennej)
§ ochronę zasobów środowisk dla roślin, grzybów i zwierząt związanych ze starymi i rozkładającymi się drzewami - w tym szczególnie i indywidualnie gatunków ujętych w załącznikach Dyrektywy Habitatowej i gatunków chronionych w Polsce (konieczna ocena stanu ich populacji w Puszczy - i tak musi być zrobiona w aspekcie Natury 2000)
q Zaproponowanie dla w/w drzewostanów "szczególnie ważnych dla ksylobiontów" specjalnych ("ostrzejszych" niż dla reszty Puszczy) zasad postępowania co do zachowania zasobów starych i martwych drzew, np:
§ zasady pozostawiania wszystkich drzew starych, martwych i zamierających w drzewostanach wykazujących deficyt zasobów rozkładającego się drewna.
§ modyfikacji terminów i szczegółowego sposobu wykonywania prac hodowlano-ochronnych pod kątem ich bezpieczeństwa dla cennych organizmów ksylobiontycznych.
§ poddanie niektórych z tych drzewostanów biernej ochronie rezerwatowej (włączenie do sieci rezerwatów przyrody).
§ ewentualnych szczególnych modyfikacji lub zabiegów na rzecz wyjątkowo cennych gatunków ksylobiontów, zaplanowanych w wybranych, konkretnych drzewostanach.
q Analizę skuteczności ochrony starych drzew w obecnych rezerwatach przyrody i w ich planach ochrony (czy są zapisy chroniące stare drzewa, ile i jakie stare drzewa zostały pozyskane w ramach zabiegów hodowlano-ochronnych w rezerwatach). Ewentualną rewizję planów ochrony.
q Zaproponowanie strategii postępowania z kornikiem drukarzem, uwzględniającej również potrzeby ochrony starych drzew świerka, zasobów rozkładających się, grubych drzew świerka, całego zespołu owadów związanego ze świerkiem. Strategia ta powinna uwzględnić wszystkie znane wyniki badań naukowych nad ekologią kornika i zespołu owadów związanych ze świerkiem, w tym szczególnie badań prowadzonych w Puszczy Białowieskiej. Strategia nie powinna uciekać od identyfikacji i opisania konfliktu między celami ochrony trwałości drzewostanów a celami ochrony innych niż drzewostan elementów ekosystemu.
q Zaproponowanie dla wszystkich drzewostanów Puszczy prostych i precyzyjnych procedur chroniących stare drzewa i zasoby rozkładającego się drewna podczas zabiegów hodowlano-ochronnych (rolę taką mogłyby spełnić rozwiązania podobne do "moratorium rozmiarowego").
Opracowanie takiej nowoczesnej strategii ochrony starych drzew i związanej z nimi różnorodności biologicznej wpisałoby się w dotychczasowe osiągnięcia leśników Puszczy Białowieskiej w tym zakresie.
Paweł Pawlaczyk